‘Het is de ontmoeting waarmee bij ons altijd alles begint’

23 februari 2026 – Op 21 november 2025 organiseerden de Gemeenschap van Sant’Egidio en de Beweging van Barmhartigheid een conferentie in de Amsterdamse Mozes en Aäronkerk die aan Sant’Egidio is toevertrouwd. De titel van de conferentie luidde: ‘Een zorgzame stad is een vreedzame stad’. Op die dag werd ook de Nederlandse Compassieprijs 2025 uitgereikt aan vijftien mensen/organisaties, die zich in Amsterdam inzetten op het terrein van zorg en vreedzaam samenleven.

De samenwerking tussen beide organisaties, die een klein jaar in beslag nam, leverde mooie gesprekken en inzichten op. Reden te meer om hier het indrukwekkende werk van de Gemeenschap van Sant’Egidio voor het voetlicht te brengen. Joris van Gerven, lid van de Gemeenschap, verantwoordelijk voor de initiatieven ten behoeve van vluchtelingen en migranten en tevens Head of Office, vertelt over het ontstaan en het werk van de organisatie.

Sant’Egidio is één van de grootste lekenbewegingen binnen de RK Kerk ter wereld. Wat moeten we ons precies voorstellen bij een lekenbeweging?
Lekenbewegingen staan in de traditie van kloosterorden en congregaties, die weer verbonden zijn met een bepaalde religieuze roeping. Na het Tweede Vaticaanse Concilie in de jaren 60 werd het belang van de rol van leken meer benadrukt en zijn lekenbewegingen in aantal toegenomen. Het betreft gewone mensen, dat wil zeggen niet gewijd of in een officiële religieuze functie, die zich aangesproken voelen door een bepaalde spiritualiteit.

Bij Sant’Egidio heeft iedereen zijn/haar eigen leven en werk en woonsituatie, al dan niet met een partner of gezin. Maar we delen een gezamenlijke droom om te bouwen aan een betere wereld.

In het geval van Sant’Egidio gaat het niet om een inspirator van eeuwen terug, maar om iemand die nog leeft en ook vandaag nog actief is en verbonden met jullie beweging, namelijk Andrea Riccardi. Wat voor iemand is hij?
Andrea Riccardi was in 1968 nog maar achttien jaar oud toen hij zich de vraag stelde: ‘Als we in de Bijbel lezen over de melaatsen, wie zijn dan de melaatsen van onze tijd? En wat doen wij voor hen?’ In de geest van de jaren 1960 en het Tweede Vaticaanse Concilie vond hij met medestudenten een manier om het evangelie heel concreet te beleven, door samen de krottenwijken van Rome in te trekken.
Daar kwamen ze onder meer in contact met kinderen van Roma. Ze zagen veel armoede en gingen deze kinderen helpen met onderwijs en activiteiten. Nog altijd heeft Sant’Egidio bijzondere aandacht voor kinderen die verloren lopen. Dat doen ze via de zogenaamde ‘Scholen van Vrede.’

Begin jaren 1970 kreeg dat groepje jonge Romeinen een eigen plek in de kerk van Sant’Egidio, waaraan de Gemeenschap haar naam dankt. Hun voorbeeld vond navolging op andere plekken, en werd gekenmerkt door de drie P’s, ‘Prayer, Poor en Peace’, zoals Paus Franciscus dat later zo mooi aanduidde in een ontmoeting met onze gemeenschap. Inmiddels zijn er in zo’n 70 landen gemeenschappen van Sant’Egidio, geeft Joris van Gerven aan.

Mensen die van jullie bestaan weten, zien jullie vaak vooral als een gemeenschap die zich bekommert om daklozen, migranten, ongedocumenteerden. Inderdaad zou je hen ‘de melaatsen van deze tijd’ kunnen noemen. We voelen ons veelal ongemakkelijk over hun lot. Wegkijken, onverschilligheid, agressie, maar net zo goed onmacht, schuldgevoel en droefenis zijn waar te nemen als het om reacties in de samenleving gaat.
Ja, ieder van ons moet het uithouden met de pijn dat je niet al het leed dat mensen treft kan oplossen, geeft Joris aan. ‘Maar dat is geen reden om mensen uit de weg te gaan. Wanneer je met aandacht en vanuit vriendschap de ander ontmoet, zie je een mens zoals wij allen dat zijn. Die ontmoeting gaan we aan, daarmee begint eigenlijk alles. Wij noemen hen dan ook ‘onze vrienden van de straat’.

Er schuilt een grote vreugde in het aangaan van vriendschappen met mensen die in onze samenleving buiten de boot vallen. Omdat je ontdekt: dit kan mij ook overkomen. De huidige paus Leo zei daarover dat de armen ons helpen om de onverschilligheid van ons eigen hart te overwinnen.

Afgelopen kerst zijn er wereldwijd zo’n kwart miljoen mensen bij onze Gemeenschap aangeschoven om de kerstmaaltijd met elkaar te delen en zó samen een familie te vormen.

Dat er nog altijd heel veel mensen zijn die niet onverschillig blijven over het leed van anderen bewijst wel het grote aantal vrijwilligers dat bij jullie actief is en het werk helpt uitvoeren. Je noemde zo’n 400 in Nederland. Dat is echt een groot aantal. Waar komen zij vandaan en waarom zetten zij zich juist bij jullie in?
Dat is inderdaad een indrukwekkend aantal, we zijn daar ook heel blij mee. Overigens ontvangen we ook steeds meer mensen die klem zitten dan voorheen. Als je met meer bent, kun je ook meer betekenen voor anderen.

In Coronatijd, toen er even helemaal niets meer kon en er overal activiteiten stilvielen, kwamen vooral jonge internationals bij ons meehelpen; zij waren vaak net naar Nederland gekomen en wilden graag de deur uit en iets zinnigs doen. Zij namen daarna weer andere jongvolwassenen mee, studenten, maar ook mensen die werkzaam zijn op de Zuidas bijvoorbeeld. Je kunt wel stellen dat zeer verschillende levens elkaar dan hier ontmoeten- daar is dat belangrijke woord weer- en er zó iets in gang wordt gezet. Deze vrijwilligers komen in contact met mensen uit een wereld die hen vreemd is. Ze geven zelf aan het waardevol te vinden dat ze op die manier andere kanten van het leven leren kennen dankzij hun vrienden van de straat. Dat bedoel ik met de opmerking dat het niet zo is dat wij alleen geven en zij ontvangen; het is een wederkerig proces.

Iets minder bekend misschien maar zeker zo belangrijk is de betrokkenheid van Sant’Egidio wereldwijd bij vredesvraagstukken. Hoe ziet die betrokkenheid eruit en om welke keuzes en ervaringen gaat het dan?
In de eerste plaats zien we een rechtstreeks verband tussen armoede en oorlog: oorlog is de moeder van veel armoede. Er ontstaat een spiraal van ellende, want oorlog kent een heel eigen dynamiek, die groot leed voor mensen tot gevolg heeft. We zien dat tot op de dag van vandaag. Dat lijden van mensen, dát drijft ons tot inzet voor vrede. We dienen geen grote belangen, maar gaan steeds aan de kant van de slachtoffers staan. Van daaruit zijn we bereid met iedereen in gesprek te gaan, ook met partijen die elkaar weer moeten zien te vinden.

Eén van de eerste grote conflicten waarin Sant’Egidio bemiddelde was de burgeroorlog in Mozambique. Aanvankelijk wensten de partijen niet rechtstreeks met elkaar te praten en zaten zelfs in verschillende ruimtes, maar uiteindelijk werd in 1992 in Rome de vrede getekend. Doordat Sant’Egidio steeds het belang van de lijdende bevolking vooropzette, ontstond er een ingang om tot vrede te komen.

Sindsdien zijn we gevraagd te bemiddelen bij tal van andere conflicten. Maar het gaat niet alleen om bemiddeling. In al onze gemeenschappen houden we maandelijks een gebed voor de vrede, waarbij alle landen die in oorlog zijn, genoemd worden. En ook door verschillende mensen en religies samen te brengen en elkaar te laten ontmoeten, werken we aan vrede. Zelfs op plekken waar de dynamiek van oorlog en geweld heerst, kun je de tijd van vrede helpen voorbereiden.

In Oekraïne, waar onze Gemeenschap al in verschillende steden bestond, is men na de eerste bombardementen de ouderen en de daklozen gaan opzoeken, en de vele ontheemden gaan helpen. Zo is een netwerk van verbondenheid ontstaan dat mensen steunt die lijden onder de huidige oorlog.

Een bijzonder en misschien zelfs onverwacht initiatief is jullie, al zo’n dertig jaar bestaande, schrijfactie met ter dood veroordeelden in de V.S. Hoe kwam dat tot stand en welke missie hebben jullie in dit opzicht?
Ook hier weer, ik wil het graag herhalen, startte het met een ontmoeting, al was het een schriftelijke ontmoeting. Iemand van Sant’Egidio in Rome kwam in contact met Dominique Green in de V.S. die in de jaren negentig, op zijn achttiende, werd veroordeeld tot de doodstraf omdat hij schuldig was bevonden aan een moord tijdens een overval. De rechtsgang bleek aan diverse kanten te rammelen, iets dat in de V.S. in dit soort zaken vaker voorkomt. De correspondentie met Dominique Green duurde tien jaar, waarin hij vertelde hoe het is om te leven op death row, in afwachting van je executie. Het werd de aanleiding tot meer correspondenties en onze campagnes tegen de doodstraf. De vraag die hier speelt: mag je als Staat het leven van iemand nemen? Helaas is het een vreselijk gegeven dat er veel mensen worden veroordeeld of geëxecuteerd terwijl er onvoldoende bewijs is, of die achteraf hadden kunnen worden vrijgesproken. Dominique Green werd op 27 oktober 2004 alsnog ter dood gebracht. Sindsdien organiseren we jaarlijks de campagne Cities for Life, Cities against the Death Penalty, maar ook bijvoorbeeld een ontmoeting tussen ministers uit landen die de doodstraf hebben afgeschaft en uit landen die overwegen om dat te gaan doen.

Je gaf net aan dat jullie gezegend zijn met vele vrijwilligers die hier graag komen helpen. Sant’Egidio heeft een religieuze basis die je in jullie uitgangspunten en werk, en hier in deze prachtige Mozes en Aäronkerk aan het Waterlooplein, duidelijk terugziet. Zijn jullie vrijwilligers ook gelovig en in hoeverre is dat belangrijk voor jullie?
Voor zowel onze vrienden van de straat, als voor de mensen die ons helpen bij ons werk geldt dat dit geen voorwaarde is. Iedereen is welkom hier. Heel veel mensen die hier komen zijn niet gelovig, of niet bewust gelovig. Maar we delen wel eenzelfde hoop op, wat ik als gelovige ‘Het koninkrijk van God’ zou willen noemen. Een wereld waarin er ruimte is voor iedereen, veiligheid, vrede. Tweemaal per week houden we een avondgebed waar mensen natuurlijk aan deel mogen nemen, maar dat is geen verplichting. Voor mij, voor ons, is het gebed een fundamenteel moment. Daar luisteren we naar de woorden uit de Bijbel die richting geven aan ons leven en brengen we onze zorgen om de verhalen van onze vrienden bij de Heer. Dat maakt het mogelijk dat we kunnen doen wat we denken dat nodig is in deze wereld.