Boosheid als begin van barmhartigheid
Interview

Boosheid als begin van barmhartigheid

Door Henk-Jan Hoefman

Op uitnodiging van de Beweging van Barmhartigheid ontmoeten Holkje van der Veer en Rikko Voorberg elkaar voor het eerst. Al snel ontstaat er een geanimeerd gesprek over hun worsteling met woede en angst. Zij weigeren zich te laten leiden door angst en verafschuwen woede zonder hoop. Een tweespraak over onverwachte bronnen van barmhartigheid.

Rikko: “Mijn basisemotie is woede, maar de kleine Rikko was een heel lief, zachtaardig jongetje. Ik kon wel nijdig worden en ik herinner me een aantal vechtpartijtjes op school. Verder kwam de woede niet vaak aan de oppervlakte. Tijdens mijn studie was er een docent die me trillend van frustratie en onvermogen in mijn stoel zag zitten. Hij zei: ‘Er zit een grote kracht in jou die eruit wil, maar de tegenkracht die zegt dat het niet mag is minstens zo groot.’ Ik was bang voor de kracht van mijn woede. Wat gebeurt er als ik me laat gaan? Richt ik dan geen onherstelbare schade aan? Dat was een diepe angst. Woede is maatschappelijk ook beladen en wordt ingekapseld door een fl inke fatsoensnorm. Als zoon van de dominee leefde ik ook nog eens in een glazen huis. Dus ik verbeet mijn woede, stopte het weg. Als ik het in mijn studententijd écht niet meer wist dan pakte ik boos een schaaltje uit de kast en gooide het op de keukenvloer aan gort. Dat was het hoogst haalbare. Even later stond ik dan heel lullig die duizend scherven op te vegen.”
 

‘Wat gebeurt er als ik me laat gaan?’ - Rikko Voorberg


Holkje: “Ik snap de titel van je boek De dominee leert vloeken nu beter. Schrijven is voor mij een ontdekkingstocht. Welke belangrijke vondsten heb jij gedaan?”

Rikko: “Ik ontdekte dat de vervloeking godverdomme eigenlijk een krachtig profetisch voertuig is. Voor vrijwel iedereen is het een beladen woord, omdat we denken dat het om zelfvervloeking gaat; God verdom mij. Dat is inderdaad de zwaarste uitspraak die je in mijn ogen kunt doen, maar als aanvoegende wijs bevat het woord een wens en een aansporing; God verdoeme. Passend in de reeks God verhoede en God beware. De vervloeking maakt ons bewust van het feit dat goed en kwaad in onze wereld echt bestaan. Je roept in feite jezelf, anderen en God op om dat kwaad tegen te gaan. De vloek wordt dan een barmhartig woord, omdat het ons aanspoort om op te komen voor mensen in de verdrukking. Ook als we aan bepaalde misstanden niet meteen iets kunnen doen. We moeten ons kwaad maken over het kwaad! Woede is voor mij verzet tegen cynisme en lijdzaamheid. Ze creëert ruimte voor wat er gedaan moet worden. Ik wil me gewoon niet neerleggen bij schijnbaar onmogelijke omstandigheden. Enkele maanden geleden hebben we de volgende stap in onze jarenlange actie ‘We Gaan Ze Halen’ gezet. We reden met een bus en 30 auto’s naar Athene. We hadden de serieuze bedoeling om 150 vluchtelingen naar Nederland te brengen en vroegen de Griekse overheid om toestemming. Iedereen verklaarde ons voor gek, maar we waren niet naïef, we wisten dat het niet kon. Natuurlijk was het een aanklacht tegen de laksheid van Europa én een manier om stil te staan bij de ellende daar. Net doen alsof er niets aan de hand is was voor ons geen optie.”

Rikko: “Wat is jouw basisemotie?”

Holkje: “Op dit moment werk ik aan een boek met de titel Drijf-veer voorbij de angst. Het cirkelt rond de woorden ‘wees niet bang’. En dat boek schrijf ik natuurlijk omdat ik zelf bang ben. Angst is mijn basisemotie. Door mijn handicap leef ik voortdurend met het besef dat er in mijn lijf iets kapot kan gaan. Ik ben afhankelijk van de hulp van anderen en voor mijn beademing heb ik ‘s nachts elektriciteit nodig. Wat gebeurt er als er chaos uitbreekt? Ik hoor bij de groep mensen die als eerste in de problemen komt. Toch laat ik me niet leiden door mijn angst. Ten eerste ben ik geen thuiszitter, want ik word gek van een saai leven. Ten tweede wil ik met een hoopvol en eigenwijs verhaal de wereld intrekken. De kerk mag dan steeds meer in de marge gedrukt worden, de behoefte aan zingeving is groter dan ooit. Ik wil naar voren treden, maar de kerk waar ik zelf zoveel goeds aan beleef is voor anderen prikkeldraad. Dus ik ben wel van een maf soort, omdat ik als dominicanes in habijt met mensen in gesprek ga. Ik lees vaak van hun gezicht af: ‘Bah, jij bent zó christelijk.’ Vorig jaar was ik te gast in het boekenprogramma Moby Dick van Matthijs van Nieuwkerk die niets met geloven heeft. Ik vond het doodeng, maar ik doe het wel. Het is me immers ergens om te doen! Ik ben ook wel een hele vrome; het geloof heeft mensen écht iets te bieden. Troost, hoop, perspectief.”

Rikko: “Wat is in jouw ogen de relatie tussen angst en woede?”

Holkje: “Woede en frustratie gebruik ik om mijn angst te overwinnen. Ik heb er bijvoorbeeld nooit voor gekozen om mijn handicap te verbloemen. Toen ik als puber een heel naar korset aan moest zei mijn moeder: ‘Zullen we een sjaaltje of een wijde jurk kopen?’ Nee, nee, nee zei ik tegen mijn ouders! Ik laat het gewoon zien. Met mijn habijt is het net zo. Ik krijg vaak geen enkele kans om mezelf te laten zien, omdat mensen me op basis van een vooroordeel al hebben weggezet. Natuurlijk ben ik verdrietig en boos over het leed en de ellende die de kerk ook heeft veroorzaakt. Dat maak me woest, heel woest! Maar we mogen ook telkens weer opnieuw beginnen. Daar gaat het geloof toch om? Daarom trek ik mijn habijt aan en ga de bühne op, ook al heb ik knikkende knieën. Kom maar op! Iedereen moet telkens die keuze maken. Laat ik me leiden door de angst en trek ik me terug of doe ik wat gedaan moet worden? Boosheid zie ik als een barmhartige bron van bemoediging: ga ervoor!”

Holkje: “Welke functie heeft frustratie in jouw werk en leven?”

Rikko: “Frustratie is de potentie tot verandering. Voor mij vormt frustratie altijd het begin van een beweging. Ik ben theoloog, maar voel me ook kunstenaar en wil dingen maken die mensen raken. Kunst, theater en performances hebben grote zeggingskracht. In de PopUpKerk in Amsterdam creëerden we bijvoorbeeld het Mammon-maal, een omgekeerd avondmaal. We hadden geld gecollecteerd en ingewisseld voor briefgeld. We nodigden het publiek uit om rond de tafel op de theatervloer te gaan zitten. Het briefgeld werd gescheurd en op toastjes rondgedeeld met de tekst: ‘Neem, eet, gedenk en erken dat dit is waar we ten díepste ons vertrouwen op stellen ...’ Natuurlijk was het provocerend en prikkelend, maar wel met de oprechte bedoeling om ruimte te maken voor de erkenning van wie we zijn als we niet op ons best zijn. Ik wil niet alleen maar keurig binnen de lijntje kleuren. Dat zie ik als mijn bijdrage aan het doorbreken van gelatenheid.”

Rikko: “Als je woede voelt opkomen heb je de keuze om die energie een positieve of negatieve werking mee te geven. Hoe zie jij dat?”

Holkje: “Woede zonder hoop is niet constructief en maakt nieuwe slachtoffers. In Italië kaapte een man begin dit jaar een schoolbus met 51 scholieren en stak het voertuig in brand. De dader riep dat hij het niet eens was met het strenge migratiebeleid van de regering. Hij schreeuwde na zijn arrestatie: ‘Stop de doden op de Middel landse Zee!’. Daarmee doelde hij op migranten die bij de illegale overtocht naar Europa verdrinken. Gelukkig vielen er bij deze wanhoopsdaad geen slachtoffers. Woede zonder hoop doet dit soort destructieve dingen.”
 

‘Woede zonder hoop is niet constructief.’ - Holkje van der Veer



Rikko: “Augustinus zei het heel treffend: ‘Hoop heeft twee prachtige dochters: woede en moed. Woede over hoe de dingen zijn en moed om te geloven dat ze niet zullen blijven zoals ze zijn.’ In dat opzicht vind ik het heel jammer dat er bij recente verkiezingen zoveel protesten tegenstemmers zijn. Het is niet zinvol om elkaar te bevechten om wat we niet willen. Samen of individueel creëren wat we wél willen, verbindt en geeft veel meer vreugde. Laat woede en angst daarom geen eindpunten zijn, maar het begin van een barmhartige beweging.”

Foto: Rufus de Vries

Rikko Voorberg (1980) is theoloog, theatermaker, schrijver en columnist. In 2012 begon hij het religieuze, experimentele theatercollectief StroomWest, waarmee hij tientallen performances en voorstellingen deed. Sinds 2013 leidt hij de PopUpKerk in Amsterdam. Rikko schreef het boek De dominee leert vloeken.

Foto: William Moore

Holkje van der Veer (1960) studeerde cultureel en agogisch werk en theologie. Ze is dominicanes en woont in Nijmegen. Daarnaast verblijft ze regel matig in het dominicanenklooster in Huissen, waar ze bezinningsdagen begeleidt. Holkje schreef het boek Veer-kracht. In het najaar verschijnt haar nieuwe boek Drijf-veer voorbij de angst bij Berne Media.