Open je hart

Mededogen in het dagelijks leven

“Wat is mededogen? Mededogen is de wens dat anderen verlost worden van hun lijden. Mededogen is de belichaming van ons verlangen om verlichting te bereiken. Mededogen zet ons aan tot deugdzame praktijken die tot het boeddhaschap voeren. Daarom moeten wij ons overgeven aan mededogen.” Dit citaat van de Dalai Lama (p.93) geeft precies weer hoe het Boeddhisme aankijkt tegen mededogen, dat wij in het spraakgebruik, ook binnen de Beweging van Barmhartigheid, vaak gelijkstellen met het begrip barmhartigheid.
Oppervlakkig gelezen lijkt er niet zoveel verschil tussen het boeddhistische begrip mededogen en het meer christelijke begrip barmhartigheid. Niets is minder waar. Weliswaar worden er dezelfde of met christelijke begrippen vergelijkbare woorden gebruikt, maar er zijn essentiële verschillen die in mijn optiek de boeddhistische weg totaal anders maakt dan de christelijke.
Om te beginnen: verlossing van het lijden van de ander wordt niet bereikt door die ander bij te staan, bijvoorbeeld door het verrichten van de christelijke ‘goede werken’. Nee, verlossing is een mentaal proces dat zich afspeelt in mijn eigen binnenwereld waardoor ik uiteindelijk, na vele levens, uit het Rad van Wedergeboorte kan stappen ( = verlichting bereik) en daarmee de ander tot voorbeeld ben. Vervolgens onderricht ik dan hoe deze zŽlf verlichting kan bereiken. D‡‡rop slaan de ‘deugdzame praktijken’: allerlei meditatieve methoden die ik eerst op mijzelf toepas en vervolgens aan de ander onderricht.
Ook het Evangelie leert weliswaar dat men ŽŽrst het Rijk van God moet zoeken, tegelijkertijd zet het de ander in dit proces veel centraler, mentaal Žn metterdaad. Niet alleen zegt het evangelie: “Ge zult u naaste beminnen als uzelf” (Mattheus, 22:39), maar ook: “Wat gij voor ŽŽn van mij geringste broeders gedaan hebt, dat hebt gij voor Mij gedaan” (Mattheus, 25:40).
Proef ik in het Boeddhisme dus eerder een mentale, in eerste instantie op m’jzelf en mijn eigen verlossing gerichte benadering als voorwaarde voor de verlossing van de ander, in het christendom kan ik het Koninkrijk Gods (te vergelijken met het boeddhistische begrip verlichting) juist bereiken door mij het heil van de ander aan te trekken: met hoofd, hart Žn handen!
Overigens doe ik hiermee geen uitspraak welke weg beter is; beide wegen kunnen uiteindelijk leiden tot een hogere spirituele staat van zijn. Het doel is dus hetzelfde, de formele weg waarlangs en de plaats van mededogen/barmhartigheid, de plaats van de ander op die weg verschilt. En toch: kijken we naar de praktijk dan lijken de verschillen in het dagelijkse leven - van de 21ste eeuw - minder aanwezig te zijn en kunnen wij, individualistisch ingestelde westerlingen, nog veel leren van de Dalai Lama en de methoden die hij aanreikt om een houding van vriendelijkheid, empathie en mededogen bij onszelf te ontwikkelen.

De Dalai Lama & Nicholas Vreeland
OPEN JE HART, Mededogen in het dagelijks leven,
Uitgeverij BZZTôH bv, ’s-Gravenhage 2002

Barmhartigheid

In deze bijdrage in een onderzoek naar het begrip barmhartigheid in de literatuur wordt het begrip barmhartigheid beschreven zoals door Hein Stufkens gepresenteerd. Deze bekende schrijver van boeken over spiritualiteit heeft in twee boeken het begrip mededogen behandeld. In 1997 verscheen van zijn hand: Mededogen als menselijke bestemming, en recentelijk: Het zevenvoudige pad van Franciscus van Assisi (verder aan te duiden als ZP). Vooral aan het laatste boek ontleen ik zijn kijk op barmhartigheid.

De titel van het eerdere boek kan wat misleidend overkomen, als je het verstaat in die zin dat mededogen een menselijke (psychologische) kwaliteit is die ontwikkeld zou moeten worden met het oog op de medemens. Bij Stufkens betreft het echter de ontwikkeling van een zielenkwaliteit: het gaat hem veeleer om de mystieke ontwikkeling van de mens die weer "opnieuw moet leren buigen voor het oneindig grote, voor het geheel dat hem draagt en hem doorstroomt …" (ZP, 37). Daarbij ori‘nteert de christelijke mens zich vooral op het "Christus-mysterie: een mens in wie zichtbaar wordt wat het betekent dat wij mensen geschapen zijn naar Gods beeld en gelijkenis. Het staat model voor ons vermogen tot belangeloze liefde en tot gehoorzaamheid tot het uiterste aan een wil die groter is dan die van ons ego" (ZP,37). Hierbij heeft de auteur met name ook het "beeld van de lijdende Christus" voor ogen, dat, zegt hij: "Mij helpt om mij niet langer te identificeren met mijn eigen tijdelijke bestaan, maar mij te identificeren met mijn vermogen mijn ego te overstijgen en lief te hebben tot het uiterste." (ZP, 38) In de christelijke traditie staande is het mij Ÿberhaupt niet gegeven barmhartigheid in mijzelf te ontwikkelen. Voor ons is Christus de sleutel, "die het vermogen tot mededogen in ons hart ontsluit." (ZP,39) Dat betekent overigens ook dat zij die in een andere traditie staan hun eigen sleutels kennen, zoals Boeddha, Allah, Brahma, Tau, het Zijn, of kortweg: het mysterie (dus ook athe•sten kunnen het zevenvoudige pad volgen dat Stufkens distilleert uit het leven en de opvattingen van Franciscus van Assisi!). (zie ZP,39) De eerste stap op het zevenvoudige pad die de schrijver dan formuleert is dan:

Ik buig in liefde en dankbaarheid voor het mysterie
en ik open mijn hart vol mededogen voor al wat leeft en lijdt.

Mededogen - de meer hedendaagse term voor barmhartigheid - is dus de basis waarop de spirituele ontwikkeling van de mens in deze visie wordt gegrondvest, samen met het je instellen op de verticale dimensie van het bestaan (voor christenen: het geloven in God/Christus). Dat betekent niet dat de medemens als het ware wat uit beeld verdwijnt. Weliswaar is de verticale dimensie het kader waarin ik de medemens ontmoet, de medemens in wie ik Christus herken, maar er wordt wel degelijk mŽŽr gevraagd dan het - misschien wat vrijblijvend klinkende - openstellen van mijn hart of de herkenning van Christus in de lijdende medemens. D‡‡rover gaat dan ook de tweede stap op het zevenvoudige pad:

Ik zie alle schepselen als mijn broeders en mijn zusters
en ik draag ze zoals ik zelf gedragen zou willen worden.

Er wordt dus wel degelijk van mij een actief me inzetten voor de medemens gevraagd, zij het dat de medemens, nu benoemd als broeder of zuster, nog steeds middel blijft tot het hogere doel: het verliezen van mijn ego en het me invoegen in het mysterie dat het leven is en waarvoor vele woorden zijn. Hiermee heb ik de belangrijkste elementen van de visie van Hein Stufkens op barmhartigheid weergegeven. Het is overigens een zeer leesbaar boek met een rijke inhoud.

Barmhartigheid in Boeddhistisch perspectief

InZicht is een kwartaalblad dat sinds ongeveer twee jaar op de Nederlandse markt verschijnt. Hun ‘mission statement’ stelt onder meer - niet verrassend - dat het een tijdschrift beoogt te zijn "voor allen die op weg zijn naar een groter inzicht in zichzelf en in de eigen situatie" en wil daarvoor materiaal bieden. Ook wil het blad hulp bieden bij "het laten wegvallen van beperkingen, op bevrijding door zelfkennis". Het blad mikt hoog en is zeker niet bedoeld voor beginners op het spirituele pad. Gelukkig worden de pretenties ook waar gemaakt wat mede te danken is aan het feit dat vele Nederlandse en buitenlandse auteurs van de artikelen van grote faam en gewicht zijn.

Het decembernummer 2000 is overwegend gevuld met artikelen rond het thema mededogen vanuit voornamelijk boeddhistisch perspectief. Het eerste artikel is van de Dalai Lama, getiteld "De kracht van vriendelijkheid" en is ontleend aan het gelijknamige boek van zijn hand. Andere artikelen zijn van Thich Nhat Hanh: "Mededogen"; Ton Lathouwers: "Een daad uit het hart"; Hazrat Inayat Khan: "Liefde"; Hans Laurentius: "Als de beker vol is stroomt zij over"; Marcel Messing: "Mededogen"; Timothy Schoorel: "Compassie, gebaar van je mense- lijke natuur"; en Bavo Lievens: "Mededogen en Wijsheid".

In mijn vorige bijdrage werd, in het voetspoor van Hein Stufkens, de nadruk gelegd op de verticale dimensie van het begrip mededogen, zoals die vooral in het Christelijke gedachtengoed tot uiting komt. In deze artikelen komen we vooral de horizontale dimensie tegen: mededogen is een kwaliteit van de menselijke natuur die ˜f door gerichte inspanning verworven kan worden - zie daarvoor de bijdrage van de Dalai Lama - ˜f spontaan te voorschijn komt als de eigen natuur gerealiseerd wordt, dat wil zeggen van zijn verduisteringen ontdaan. EŽn van de methoden die de Dalai Lama geeft is het innemen - in meditatie - van de plaats van de ander en dan met name met betrekking tot zijn lijden (zie: Experimenten (1), p.41). De noemer waarop de artikelen gebracht kunnen worden is dat gestreefd wordt naar "een egoloze open sfeer waarin het mededogen spontaan opbloeit. Vanuit een ego mededogen bedrijven bestaat niet." En voorzover in daden omgezet, gaat het om "een ‘daad’ uit het hart zonder enig eigenbelang" (citaten van Douwe Tiemersma in zijn voorwoord). Uit de veelheid van - overigens zeer aanbevolen - lectuur wil ik ŽŽn citaat lichten, dat voor Westers, christelijke ogen zeer herkenbaar is, indachtig de waarschuwing van Christus zich te bekeren en te worden als kinderen om het rijk der hemelen te kunnen binnengaan (Matt. 18:3). Het citaat ontleen ik aan het slot van het artikel van Ton Lathouwers (p.19):

"In de hele Pi Yen Lu (..). de Verhalen van de Blauwe Rots, staat het wel zeven of acht keer herhaald: als een kind. Een kind, er is geen ontroerender symbool denkbaar voor ons oorspronkelijk gelaat. Een onbevangen kind dat net als Bodhidharma ‘niets weet’. En dat op de vraag: "Wat moet ik doen?" alleen maar met zijn hart kan antwoorden: "Ik weet het niet, ik kan het nooit weten." Elk moment wordt dat opnieuw geboren. En in de ogen van de mensen zal het altijd verwaarloosbaar klein en ‘toevallig’ zijn. Maar in de ogen van de bodhisattva met de vierentachtigduizend armen zal het altijd reusachtig groot zijn. Daar begint de mogelijkheid van het onmogelijke."

besproken: InZicht, Wegen van radicaal zelfonderzoek, jrg. 2, nummer 4, december 2000
uitgever: Altamira-Becht bv, Postbus 160, 2060 AD Bloemendaal, tel. 023-5257150
email: info@inzicht.org
Website: http://www.inzicht.org

De weg van barmhartigheid

"Thomas Merton (1915-1968) is één van de geestelijke schrijvers van de twintigste eeuw die op velen een diepe indruk heeft achtergelaten", schrijven de samenstellers van het boek waaraan onderstaand fragment is ontleend. Zijn bekendste werk heet Louteringsberg waarin hij verslag doet van zijn eigen spirituele zoektocht.
In het boek Een leven lang om geboren te worden presenteren Hein Blommestijn en Riet Hoogerwerf een bloemlezing uit andere werken van Merton en hebben deze thematisch gerangschikt. Het boek is opgedeeld in vier delen: Deel I: Licht en Duisternis, Deel II: Geroepen om te zijn, Deel III: De weg van de liefde, Deel IV: Zien wat is. Bovendien bevat het boek een lezenswaardige inleiding op het leven, werk en ontwikkeling van Merton.
In deel III wordt onder het kopje De weg van barmhartigheid enige gedachten van Thomas Merton gepresenteerd die hij aan barmhartigheid heeft gewijd. Die tekst wordt hier integraal weergegeven.

"Het is goed denkbaar dat sommigen die hier op aarde een slecht leven hebben geleid, in de hemel boven degenen komen te staan die in hun aardse leven schijnbaar goed geweest zijn. Want wat is de waarde van een deugdzaam leven als de liefde en de barmhartigheid ontbreekt?
Gods barmhartigheid schenkt liefde aan de bedroefden, maar hun zelfingenomenheid beloont Hij niet. Groot verdriet om het kwaad is een huiveringwekkend geschenk van de liefde. Zij maakt ons los van onszelf om in verrukking te raken over Gods barmhartigheid: 'Omdat zij veel liefde heeft getoond, is haar veel vergeven'.
Als wij barmhartig voor de ander zijn, zal Gods barmhartigheid ons ten deel vallen. Het is immers Gods barmhartigheid die de ander via ons ondervindt, als Hij er ons toe kan bewegen om hem zo te behandelen als wij door Hem behandeld worden.
In het medelijden dat wij ervaren voor hun armoede alsof het de onze is, zal Zijn barmhartigheid onze armoede heiligen. De weerspiegeling van het goddelijk medelijden in een van zijn schepselen zal door onze ziel opgevangen worden. Zodra het ons lukt om de zonden van onze medemensen te vergeten, zullen onze zonden erdoor worden uitgewist. Zonder lijden, leren we dit medelijden niet. Het is niet mogelijk om dit te realiseren door een zelfvoldane levenswijze, waarop wij op een platonische manier de zonden van anderen denken te kunnen vergeven zonder daarbij enig benul te hebben dat wijzelf ook betrokken zijn in een wereld van zonde. Als wij God willen leren kennen, moeten we de zwakheden van anderen zo leren verstaan alsof het onze eigen zwakheden zijn. Als mijn medeleven geen plichtsvervulling is of een soort barmhartigheid die men uit een boek leert en vervolgens op anderen toepast als een vrome oefening, maar als zij waarachtig is en vanuit de diepten van mijn hart komt, dan is medelijden met anderen Gods barmhartigheid ten opzichte van mij. Mijn geduld met hen is Zijn geduld met mij. De liefde die ik voor hen ervaar is Zijn liefde voor mij.
Wanneer God mijn gebed om erbarmen verhoort (een gebed dat me wordt ingegeven door de werking van Zijn barmhartigheid), dan laat Hij Zijn barmhartigheid in mij tegenwoordig en zichtbaar zijn, zoals Hij ze aan mij bewezen heeft, namelijk door me tot barmhartigheid voor anderen te bewegen. Dit is de manier waarop Gods barmhartigheid zijn goddelijke gerechtigheid in vervulling doet gaan. Barmhartigheid en gerechtigheid zijn geen twee verschillende zaken. Zij geven in het werk van God beide uitdrukking aan Zijn liefde.
Willen we God leren kennen, dan moeten de zwakheden en de onvolmaaktheden van anderen leren begrijpen. Maar dat is niet mogelijk, zolang we de zwakheden van onszelf niet onder ogen willen zien. We kunnen de bedoeling van onze eigen beperktheden pas begrijpen, als we open staan voor Gods barmhartigheid. Hierdoor leren we onszelf en Hem kennen."

Besproken: Een leven lang om geboren te worden, Mediteren met Thomas Merton;
samengesteld en ingeleid door Hein Blommestijn en Riet Hoogerwerf;
Uitgeverij Meinema, Zoetermeer, 2001.