Interview

Barmhartigheid is een kwaliteit

Interview met imam Mohamed Sheikh Ikar Aways

De voordeur van het flatgebouw staat open. Somalische gastvrijheid in de Haagse binnenstad. Een slanke man met vriendelijke, donkere ogen doet de deur open. Een stevige handdruk. Hij loopt nog een beetje stijf en is moe. Gisteren liep hij in Luxemburg een halve marathon (Interfaith, running for compassion), samen met moslims, christenen, hindoes, boeddhisten, allerlei kleuren en religies, sikhs met tulbanden, joden met keppeltjes. Allemaal mensen, allemaal gelijk. Eén grote familie, broers en zussen. Lopen voor de vrede. Er wordt lekkere Somalische koffie gezet, met honing in plaats van suiker.

Leven en werk

En dan vertelt Mohamed Sheikh Ikar Aways. Na een studie in Somalië, waar een weinig barmhartig militair regime zetelde, en vervolgens een studie in de Oekraïne, is Ikar Aways naar Nederland gekomen om een derde universitaire studie te volgen. In eerste instantie was het zijn bedoeling om terug te gaan naar Somalië, om daar managers op de ministeries trainingen te geven. Kennisoverdracht was hard nodig. “Managers moeten niet alleen managen”, geeft Ikar Aways aan. “Managers moeten ook politieke beslissingen nemen, plannen, organiseren, de financiën in de gaten houden, etcetera”. Zaken die toen op de ministeries vaak niet gebeurden, en nu misschien nog steeds niet adequaat genoeg.

Na zijn studie zou Ikar Aways terug moeten naar Somalië, maar omdat de situatie in Somalië ondertussen nóg slechter was geworden, deed hij het verzoek om hier zijn doctoraal te mogen halen bij de Vrije Universiteit. Echter… er kwam een kind en er moest voor het gezin gezorgd worden. Ikar Aways heeft nooit een uitkering aangevraagd omdat hij, vanuit de islam, de uitdrukking “de gevende hand is beter dan de vragende hand” hoog in het vaandel heeft staan.

En zo kwam hij niet in de studiebanken maar in de gevangenis terecht, als geestelijk verzorger. Eerst werkte hij elf jaar in Tilburg (hij mist nog steeds de Brabantse gemoedelijkheid, die hij in het westen van het land niet terugvindt) en nu al lange tijd in Rotterdam, waar hij werkt bij het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Hier helpt hij, als islamitisch geestelijk verzorger, mensen die in lichamelijke of geestelijke nood verkeren. Hij voert persoonlijke gesprekken, begeleidt groepsgesprekken en verzorgt religieuze diensten. Regelmatig wordt hij ook gevraagd als tolk in andere gevangenissen en detentiecentra. In het begin was Ikar Aways zéér verbaasd over de kwaliteit van het Nederlandse gevangeniswezen. “Als je de gevangenissen in Afrika en in Rusland hebt gezien lijkt het hier, in eerste instantie, echt een hotel”. Een barmhartig beleid, vindt hij.

Vluchtelingen

Als ik vraag of hij het beleid voor vluchtelingen in Nederland ook barmhartig vindt, geeft hij aan van wel, zeker als hij het vergelijkt met landen in Afrika en Azië. Hiér krijgen de mensen eerst te eten, te drinken, onderdak, eventueel kleding, er wordt naar hun gezondheid gekeken en ze krijgen, indien nodig, geestelijke verzorging (helemaal passend in de zeven werken van barmhartigheid, die zowel in de Bijbel als in de Koran hetzelfde zijn). Pas dán wordt bekeken waarom ze hier zijn. “In Italië bijvoorbeeld”, zegt Ikar Aways, “worden de mensen vaak aan hun lot overgelaten.”

“Wat ik ook heel barmhartig vind in Nederland”, vervolgt hij, “is hoe pleegouders hier omgaan met de zoektocht van hun geadopteerde kind als het zijn of haar biologische ouders wil gaan zoeken. Hoe ze dat dan stimuleren, hun kind steunen, meegaan naar bijvoorbeeld Afrika of Azië om die ouders te vinden”.

Maar er is ook iets wat hij wel heel moeilijk vindt. Hij ziet dat mensen, die geen misdaad hebben begaan, die alleen op zoek zijn naar meer geluk, vrijheid en een betere toekomst, opgesloten worden alsof het criminelen zijn. Zo ervaren de vluchtelingen dat zelf. Hij moet dan uitleggen dat het niet bezitten van visa, papieren en een paspoort hier in Nederland een wettelijke overtreding is. Veel mensen uit Afrika gaan uit van het feit dat de aarde van God is, van iedereen, zonder grenzen, maar hier vinden ze een totaal andere wereld.

“Dan is het heel belangrijk dat ik als imam, als geestelijk verzorger, deze mensen steun kan bieden, zowel binnen als buiten de detentie. Dat ik troost kan geven, een luisterend oor, en eventueel een vrijwillig bezoek kan regelen”.

In de gevangenis werkt Ikar Aways samen met priesters, dominees, rabbijnen, boeddhisten, pandits, humanisten, sikhs, imams en andere geestelijk verzorgers van wereldreligies. Zolang er ongelijkheid blijft in de wereld, er verschil is tussen arm en rijk, tussen mogelijkheden en onmogelijkheden, tussen honger en overdaad, zal er een trek blijven bestaan naar de rijke landen. Het is zeer begrijpelijk wat er gebeurt en dan is het vreselijk om deze mensen tegen te komen in de gevangenis, in detentie. Mensen in de gevangenis hebben een misdaad begaan en moeten daarvoor gestraft worden. Deze mensen weten hoelang ze moeten zitten en dat ze daarna weer op vrije voet komen. Mensen die illegaal zijn, hebben, in hun beleving, géén misdaad of een wettelijke overtreding begaan. Zij weten níet hoelang ze opgesloten blijven en wat er dan met hen gaat gebeuren…

'Wij zijn allemaal mensen, allemaal gelijk.'

Opvoeding

Ook voor de mensen die in de gevangenis terecht komen geldt dat de omstandigheden vaak iemands levensweg bepalen. Het zijn zeker niet altijd de slechtste mensen die in de problemen raken. Hun afkomst, hun opvoeding, hun referentiekader bepaalt vaak hun lot. De opvoeding is hierbij ongelooflijk belangrijk. Dat is een bron waar hijzelf heel veel uit heeft kunnen putten. Een moeder die er altijd was voor de kinderen, die hem heeft leren bidden, verantwoordelijkheden heeft geleerd, leren zorg dragen voor alles wat leeft. Voor mensen, maar ook voor dieren, planten en bomen. “Als je bijvoorbeeld een dier slacht, zorg dan dat je een zéér scherp mes hebt, zodat het in één streek is gebeurd. En zorg dat er geen andere dieren getuige van zijn. En bomen, die geven bescherming tegen de hitte, ze geven schaduw. Als je daar bijvoorbeeld de kroon uit haalt heb je geen barmhartigheid ten opzichte van die boom, maar ook niet ten opzichte van de mensen die er onder willen schuilen. Respect voor alles wat groeit, bloeit, leeft. Kleur, geloof, ras: het maakt niets uit. Wij zijn allemaal mensen, allemaal gelijk”. Van kinds af aan heeft Ikar Aways die waarden en normen meegekregen.

Nu zie je dat de moeders buitenshuis moeten werken en veel minder tijd hebben voor de kinderen. Het leven is duurder geworden en we zijn materialistischer geworden. Ouders weten vaak niet meer waar de kinderen mee bezig zijn. De overheid voedt onze kinderen op. Kinderen gaan naar de crèche, naar school; de opvoeding wordt overgenomen door anderen. De kinderen leven meer op straat en dat is niet goed voor hen. Het geloof speelt een veel minder een grote rol, en het drie-generatie gezin is bijna helemaal verdwenen.

Dit alles baart Ikar Aways zorgen. Als ik hem vraag of hij optimistisch of pessimistisch is over de toekomst, dan slaakt hij een diepe zucht en zegt hij dat hij daar moeilijk een antwoord op kan geven. De toekomst hangt van vele zaken af. Zolang het individualisme de overhand heeft ziet hij de toekomst donker in. De moeder is ongelooflijk belangrijk in het gezin, de moeder moet “multi-tasken”, maar kan dit nu veel minder omdat ze, vanwege het financiële plaatje, buitenshuis is gaan werken.

Geloof

Zijn tweede, grote bron is het geloof. God IS barmhartigheid. Alle liefde komt van Hem en alles wat ik doe, aldus Ikar Aways, doe ik voor Hem. “Als je barmhartig bent op de aarde, ontvang je straks barmhartigheid van God. De barmhartigheid van het christendom is dezelfde als die van in de islam. Het komt van één en dezelfde God”.

Onder islamitische gelovigen wordt verteld dat Allah Zijn barmhartigheid in honderd delen heeft verdeeld. Negenennegentig delen heeft Hij voor zichzelf gehouden. Eén deel is verdeeld onder alle schepselen. Engelen, mensen, de natuur, de dieren en andere wezens. Met de negenennegentig delen behandelt Hij zijn schepselen. Na de ondergang van de werelden neemt Hij zijn uitgegeven deel van de barmhartigheid weer terug. Dan zal Hij met de complete barmhartigheid op de dag des oordeels zijn schepselen ter verantwoording roepen op wat zij, tijdens hun levensduur, hebben verricht in de wereld. Daarom hoef je, als je barmhartig hebt geleefd op aarde, met andere woorden: de gegeven barmhartigheid hebt kunnen uitoefenen in je leven, totaal niet bang te zijn om dood te gaan. Wij zijn gasten op deze aarde, eens moeten wij allen deze planeet verlaten. “Barmhartigheid is een kwaliteit”, zegt Ikar Aways. “Hoe praktiseer je deze kwaliteit, welke keuzes maak je in je leven. Dát is belangrijk”.

Moeilijk vindt Ikar Aways het om te zien dat het egoïsme, het ik-gevoel, het materialisme het in onze maatschappij vaak wint van het wij-gevoel, het samen doen en het samen zijn, het samen delen. “Als ik zelf onbarmhartigheid zie of ervaar probeer ik iemand aan de hand van voorbeelden te laten zien of ervaren wat dat voor de ander betekent en of je zelf ook zo behandeld zou willen worden. De spreekwoorden: “wie goed doet, goed ontmoet” en “wat jij niet wil dat jou geschiedt, doe dat ook een ander niet” zijn clichés, maar ze kloppen wel”.

Als ik hem vraag waarom er nog zoveel geweld in de wereld is, zoveel ongelijkheid, egoïsme en oorlogen, zegt hij dat we allemaal een God in ons hebben, maar ook een duivel. En dat de duivel goed zijn best doet om het kwade te laten winnen. Wij moeten dus zelf steeds opnieuw de keuze tot het goede maken, ons bewust zijn van onze keuzemogelijkheden. Wij zijn zelf verantwoordelijk. Barmhartigheid geldt voor ons allemaal, in allerlei posities en omstandigheden. Managers zouden barmhartig moeten zijn naar hun personeel, mannen naar hun vrouwen, ouders naar hun kinderen, rijken naar armen, gezonden naar zieken. Geen ongelijkheid, maar steeds een balans. “Een barmhartig iemand hoeft niet per se gelovig te zijn”, zegt Ikar Aways. “Er zijn zeer barmhartige mensen die geen religie “beoefenen”. Zij zijn het van nature. Niet omdat het móet, maar omdat ze het wíllen, van binnenuit, vanuit het hart”.

En zó ervaar ik, tijdens dit fijne gesprek in Den Haag, Ikar Aways. Als een man die van nature lief, aardig en barmhartig is. Serieus denkend vanuit het geloof, met een vleug humor waarbij zijn guitige ogen je stralend aankijken en waarbij je steeds het gevoel hebt dat je tegenover een mooi, goed mens zit.

 

Dit interview komt uit Verdieping in Barmhartigheid, Katern nr. 1 (2013), uitgegeven door de Beweging van Barmhartigheid

Mohamed Sheikh Ikar Aways

Enkele decennia geleden was de geestelijke verzorging voor leden van minderheidsgroeperingen in gevangenissen ontoereikend. Tot die minderheidsgroeperingen behoorden ook de moslims. Begin jaren negentig werden de eerste islamitisch geestelijk verzorgers aangesteld.

 

Mohamed Sheikh Ikar Aways is geboren in Somalië en woont inmiddels al vele tientallen jaren in Nederland. Hij was Islamitisch geestelijk verzorger in meerdere gevangenissen o.a. in Tilburg, Rotterdam en Den Haag. Hij is inmiddels gepensioneerd.